Wednesday, March 15, 2017

"Монголд сэтгэл хоргодсон есөн жил" Иосеф Гелета

Цахилгааны инженер Иосиф Гелета гэгч унгар/мажаар эр оросын цэрэгт олзлогдон Тагна Тувагийн хязгаарын нэгэн цахилгаан станцад гурван жил ажиллаж байгаад 1920 оны хавар зайлан оргож, оросын дамын наймаачид элдэв арга саам хэрэглэн байж Монголын хилээр оруулжээ. Тэрээр Монголоор дамжин эх нутаг Унгар руугаа харихаар төлөвлөж л дээ. 
Гэвч Өргөөгөөс холдох аргагүй байж. Тухайн үед Барон Унгерний цэргүүд энд тэндгүй эргэлдэн, Бээжин орох замыг хаасан сураг гарав. Амьдрахын хэрээр оросуудтай нийлэн хиам үйлдвэрлэсэн нь этгээд сонин зүйлд дуртай монголчуудад таалагдан, дороо борлогдон, үүнийхээ ашгаар нэг хэсэгтээ амь зуусан байна. Гелетагийн амьдарч байсан "зочид буудлын" нэг нөхөр төмөр цутгуур хийх санаа гаргасан нь гоминданы цэргүүдэд жигтэйхэн таалагдаж. Хэзээ мөдгүй Унгерний цэргүүд Өргөө рүү довтлох гээд байсан тул хятадууд эдгээр цутгуурчдаар тэсрэх бөмбөг хийлгэе гэж сэтгэжээ. Үхэр бууны хонгионд дарь чихэж, дотор нь мухар тэрэгний оч хаягчийг зоож, цахилгаан утсаар алсаас дэлбэлсэн нь амжилттай болов. Чингэж Өргөө дэх хятад цэргийн инженер болоодохов. Харамсалтай нь төмөр цутгаж эхэлтэл тоосго нь хайлаад байсан тул Өргөөгөөс 120км-ийн алсад байх Зуунмод руу сайн чанарын шаварт явахаар болов. Хоёр хятад цэргийн хамтаар Өргөөг орхисны маргааш нь Барон Унгерний цэрэг Өргөөг эзэлж, цусан далай болгожээ. Азтай ч гэх үү. 
Ингэж Гелета хятад цэргүүдтэй хамт Орос руу буцан дутаана. Ингээд Троицкосавск (1934 оноос Хиагт гэж нэрийджээ) хотод ирэн, хуучин танил байсан орос худалдаачныхаа охинтой гэрлэв. Гэвч удалгүй Троицкосавск хот Барон Унгернд эзлэгдсэн тул тэнд байж суух аргагүй болж, азаар, хадам эцэг нь Троицкосавскаас 120км-ийн зайд байх Бэлчир гэдэг газар (Сэлэнгэ, Хүдэр сум) арьс үсний мухлагтай байсан тул эхнэрээ үлдээн тийш очив. Гэвч тэнд удсангүй. Наймаанд муу, архаг наймаачид элдвээр хавчиж гадуурхаад байсан тул Өргөө рүү дахин явахаар шийджээ. 
Энэ үеэр Хүдэрт алтны уурхайтай нэгэн ирж, Ноён уулын Сүжигтэйн аманд оросын нэг эрдэмтэн хиргисүүр ухаж байгаа, очиж үзэх үү хэмээхээр сонирхож очжээ. Оросын нэрт эрдэмтэн Козловын энэхүү судалгаа, шинжилгээний ажил нь эрдэм номын гэхээсээ алт эрдэнэсийн эрэлчид шиг Геретад санагдаж. Учир нь тэд эд өлгийн зүйлсэд хайр найргүй хандсанаас 3000 жилийн настай авсыг үйрүүлж, үнэ цэнэтэй (шувууны дүрс бүхий хүннү хивс) хивсийг тасдаж хаясан байв. Козловын багийнхан алтан эд өлгийн маш их зүйлсийг нуун хил давуулсан ба өчүүхэн бага хэсгийг нь Өргөөгийн музейд дэлгэн тавихаар өгчээ (энэхүү хүннү хивсийг Монголд авчрах хэрэгтэй гэж түүхч Д.Өлзийбаатар өгүүлсэн байна лээ). 
Өргөө рүү явж байгаад тэнд амьдардаг германтай таарсан нь хувь төөрөг гэлтэй (ер нь Герета маш олон удаа олзлогдож, тэр бүртээ маш азтай тохиолдлоор мултарч байсан). Тэрхүү герман түүнийг Сангийн сайд Дорж мээрэнтэй танилцуулжээ. Тэр үед монголчууд оросоос авсан цахилгаан станцаа угсарч мэдэхгүй сууж байсан нь Геретагийн аз од гийвүү гэлтэй. Тэрээр хэрэгтэй тоног төхөөрөмжүүдийг Өргөөгийн хаа нэгтээгээс олж аван, хэдхэн сарын дотор цахилгаан станцыг угсарчээ. 
Үүний дараа алдарт "Бөмбөгөр ногоон" театр буюу 1200 хүний суудалтай Ардын цэнгэлдэх хүрээлэнгийн зураг төслийг гарган, бариулжээ. Өргөөгийн их сургуульд физик, механикийн хичээл заах урилга ч гардав. Аж үйлдвэрийн яамны түшмэл (зөвлөх) ч хийж үзэв. Мөн Богд хааны өргөөг музей болгон өөрчлөх ажлыг гардаж, нийслэлд анхны нийтийн бие засах газрыг санаачлан босгожээ. Учир нь тэр үед монголчууд эр, эмгүй хүссэн газартаа хүнд, хөнгөнөөр бие засч байж. Иймд орчин цагийн боловсон жорлон хэд хэдийг (14) хийсэн ч удалгүй бүгд нураагдав. Жорлонгийн ойр хавиар хүн, амьтан явахын аргагүй муухай үнэртэй болсон бөгөөд ингэж үнэртэж байхаар өмнөх шигээ Өргөөгийн нохой идэж, ямар ч үнэр танар гаргахгүй байсан нь дээр гэж үзэцгээсэн байна. 
Монголд анх удаа холбоочны ажлыг хийсэн хүн нь Гелета юм. Хот хөдөөгүй гэрлийн болон ярьдаг утасны шугам татах ажлыг тэр хийжээ. Түүнийг эх орондоо буцах үест монголчууд моторт тэрэгний үйлдвэр барих талаар ярьж байсан гэсэн нь одоо сонсоход нэн сонин аж. 
гурван монгол нөхрийн хамтаар 

Хэдийгээр Монголд хийх ажилтай, гэр бүл үр хүүхэдтэй (монгол эхнэр авсан), цалин хөлс чамгүй авч байсан хэдий ч эх нутгаа санан бэтгэрэх нь 1929 оны үеэс байж суух аргагүй болгосон байна. Иймд Монголын хил гаалиас пасспортоо буцаан авахын тулд ихэд саймширч, Сүхбаатар жанжны хөшөөний загварыг хүртэл гаргаж өгч байжээ. Ингээд эхнэртэйгээ ярилцан шийдэж, Засгийн газарт хандсанаар эхнэр болон бага охинд нь пасспорт гарган өгсөн байна. Ингээд нэлээд хэдэн хүний хамтаар машинаар Хаалган хот хүрч, тэндээсээ Тьянжин орж, хоёр сарын дараа Европ хүрчээ.  
монгол эхнэр хүүхдүүдийн хамтаар 

1929 онд эх орондоо эргэж ирээд, Пешт мужид жижиг эдлэн худалдан авч суурьшиж. Тэгсэн хэдий ч "зэрлэг догшин", "соёлжиж боловсроогүй" ард түмэндээ эргэн очихыг хүсэн мөрөөдсөөр л байсан аж. Монгол орны шувуудын талаар судалгаа хийснээ 1935 онд "Тэсийн голын шувууд" нэрээр Мажаарын анчдын нийгэмлэгийн сонинд нийтлүүлж байжээ. 
Түүнтэй холбоотой бас нэгэн түүх нь өндөр Гонгорын хэт хутга юм. Иосиф Гелета, Богд Гэгээний хувийн хуяг хамгаалагч байсан өндөр Гонгорын хэт хутгыг Унгар руу авч явсан байсныг 1966 онд Монголын ЭСЯ-ныхан мэдэж, 40-өөд жилийн дараа эх нутагт нь авчирсан нь эдүгээ Монголын Үндэсний түүхийн музейд хадгалагдаж байдаг аж. 
Тэрээр сэтгүүлч Фурват Лааслуугаар энэхүү номыг бичүүлэн 1934 онд Будапешт хотноо анхлан хэвлүүлж, англи хэлээр 1936 онд, герман хэл дээр 1938 онд орчуулан гаргажээ.  

No comments:

Post a Comment